काठमाडौं । तेलङ्गाना राज्यको भद्राद्री कोठागुडेम जिल्लाको अश्वरावुपेता मण्डलको अग्लो पहाडमा रहेको घना जंगलमा एक आदिवासी परिवार विगत २५ वर्षदेखि एक्लै बस्दै आएको छ। यस परिवारमा जम्मा तीन जना सदस्य छन् – दम्पती र उनीहरूको छोरा।
डाँडामा अवस्थित यो जंगलबाट करिब तीन किलोमिटर तल हिँडेपछि मात्र मानव बस्तीको कुनै चिन्ह देखिन्छ। आधुनिक जीवनका अभिन्न अंग बनेका सुविधाहरू, जस्तै फोन र बिजुली त्यहाँ छैनन्। तैपनि, परिवार अझै पनि त्यहाँ बसोबास गर्दै आएको छ।
ती तीन जना त्यहाँ किन बस्छन्? उनीहरूको दैनिक जीवन कस्तो छ? अनि २५ वर्षदेखि जंगल नछोडेको यो परिवारको बारेमा अधिकारीहरू के भन्छन्?
आदिवासीहरूको पूज्य देवी गुब्बाला मंगम्माको मन्दिर तेलंगानाको अस्वारवुपेता मण्डल र आन्ध्र प्रदेशको बुट्टायागुडेम मण्डलको सिमानामा अवस्थित छ। त्यो मन्दिर अगाडि अवस्थित पहाड र घना जंगलको सम्पूर्ण क्षेत्र तेलंगानाको कान्थलम वन क्षेत्रमा पर्छ।
गुब्बला मङ्गम्मा मन्दिर साँझ ६ बजे पछि आगन्तुकहरूको लागि बन्द हुन्छ। मन्दिरबाट पहाडको लगभग तीन किलोमिटर माथि, घना जंगलमा पहिले ४० आदिवासी परिवार बसोबास गर्थे। यो गाउँलाई गोगुलापुडी भनिन्थ्यो।
१९९० देखि, अधिकारीहरूले आधारभूत सुविधाहरू प्रदान गर्न नसकिने तर्क गर्दै यी परिवारहरूलाई हटाउने प्रयास गरिरहेका छन्।
सुरुमा त्यहाँका मानिसहरूले पहाडबाट तल आउन र जंगलबाट बाहिर आउन अस्वीकार गरे पनि आइटीडीएका अधिकारीहरूले बारम्बार उनीहरूलाई तल आउन मनाउने प्रयास गरे।
अधिकारीहरूले मानिसहरूले कम्तिमा आफ्ना बालबालिकाको शिक्षाको लागि तल आउनुपर्नेमा जोड दिए । अधिकारीहरूले भने – जंगलमा बिजुली, सफा पिउने पानी र बालबालिकाको लागि शिक्षा जस्ता आधारभूत सुविधाहरू प्रदान गर्न सकिँदैन।
यी परिवारहरू सन् २००० मा कावडीगुण्डला पञ्चायत क्षेत्रको कोठाकन्नई गुडेम क्षेत्रमा पहाडको फेदमा बनेको पुनर्वास कोलोनीमा बस्न आएका थिए।
पहाडको फेदमा रहेको बस्तीको नाम गोगुलापुडी थियो, जुन पहाडको जंगलमा बसोबास गर्ने ठाउँको नाम थियो।
४० परिवारमध्ये ३९ तल आए तर गुरुगुन्तला रेड्डीयाले तल आउन अस्वीकार गरे। उनकी श्रीमती लक्ष्मी र छोरा गंगीरेड्डी उनीसँगै रहे। अधिकारीहरूले विश्वास गरे कि रेड्डीयाहले समयसँगै आफ्नो मन परिवर्तन गर्नेछन्।
उनीहरूले सोचेका थिए कि उनी (रेड्डीया) आफ्ना आफन्त र छिमेकीहरूलाई प्रदान गरिएको सुविधा र विकास देखेर बस्न तल आउनेछन्, तर वर्षौं बितिसक्यो तर अझै त्यस्तो भएको छैन।
रेड्डीयाकी श्रीमती लक्ष्मी भन्छिन् – उनी आफ्ना श्रीमान जहाँ बस्छन् त्यहीं बस्नेछिन्। उनका छोरा गंगिरेड्डीले भने – उनी आफ्ना आमाबाबुसँगै बस्नेछन्।
यस परिवारसँग कुरा गर्न बीबीसी टोली पहाडमा गयो र रेड्डीयाकी श्रीमती लक्ष्मी र उनका छोरा गंगीरेड्डीसँग कुरा गर्यो। बिजुली बिना जंगलमा कसरी आफ्नो जीवन बिताउँछन् भनेर प्रश्वमा लक्ष्मीले भनिन्, “दिनमा घाम हुन्छ, रातमा चन्द्रमा र ताराहरू हुन्छन्। जाडोमा जब अँध्यारो हुन्छ, हामी आगो बाल्छौं। यहाँ सबै प्रकारका सुकेका घाँसहरू उपलब्ध छन्।”
उनी भन्छिन्, “म दिन र रातको समय भन्न सक्छु, तर मलाई थाहा छैन आज कुन दिन हो। म तपाईंलाई कति बज्यो भनेर पनि भन्न सक्दिन।”
जब बीबीसी टोलीले उनीहरूलाई यो घना जङ्गलमा डर लाग्छ कि भनेर सोध्यो लक्ष्मी र गंगिरेड्डीले भने, “डर छैन। चिन्ता छैन। हामी आगो बाल्छौं र बिहानसम्म बल्छ। कुनै पनि जनावरले केही गर्दैन। तिनीहरू यहाँ बस्छन्। हामी पनि यहाँ बस्छौं। सर्पले पनि केही गर्दैन । हामी यो सबैमा अभ्यस्त छौं।”
उनले यहाँ धान, जुनेलो र कोदोका साथै तरकारी पनि उब्जाउने गरेको बताए।
लक्ष्मीले भनिन्, “हामी उपभोगको लागि मात्र अन्न उब्जाउँछौं। हाम्रो आवश्यकता अनुसार उब्जाउँछौं। हामी नजिकैको खोलाबाट पानी पाउँछौं। गर्मीमा पनि पानी हुन्छ र वर्षायाममा पानीले भरिपूर्ण हुन्छ।”
लक्ष्मीका अनुसार उनका नौ सन्तान थिए, जसमध्ये सात जनाको मृत्यु भयो र अहिले दुई जना मात्र जीवित छन्। उनले भनिन् कि तीमध्ये एक छोरा र अर्की छोरी हुन्।
उनले आफ्नी छोरीले विवाह गरेको र उनी पहाडको फेदमा बस्ने बताइन् ।
अस्वस्थ महसुस हुँदा के गर्छन् भन्ने प्रश्नको जवाफमा गंगिरेड्डी भन्छन्, “हामीलाई ज्वरो वा रोगको बारेमा केही थाहा छैन। यदि हामीलाई अस्वस्थ महसुस भयो भने, हामी स्वदेशी औषधि लिन्छौं।”
यी औषधिहरू कहाँबाट आउँछन् भनेर सोध्दा गंगिरेड्डीले भने, “रूखहरूबाट मात्र। हामी फलफूल र पातहरू टिपेर खान्छौं, केही हुँदैन।” तर, लक्ष्मी आजकल राम्रोसँग देख्न सक्दिनन्। उनी लौरो लिएर हिँड्छिन्।
यो परिवारको यहाँ जंगलमा पाँचवटा झुपडीहरू छन्। लक्ष्मीले तीन जनाको लागि छुट्टाछुट्टै झुपडी, कुखुरा र कुकुरको लागि छुट्टै झुपडी र पानीबाट दाउरा जोगाउन छुट्टै झुपडी रहेको बताइन् ।
यसरी उनीहरूले जम्मा पाँचवटा झुपडी बनाएका छन्। पानी पर्दा घरमा पानी चुहिन्छ कि भनेर सोध्दा गंगीरेड्डीले भने, “होइन… हामीले यो ब्यानर माथि राखेका छौं।”
उनले चाडपर्वको अवसरमा मन्दिर नजिकै राखिने फ्लेक्सी ब्यानरहरू ल्याएर झुपडीहरूमा राख्ने गरेको बताए।
लक्ष्मी भन्छिन्, “गांगीरेड्डी पढेको छैन र विवाहित पनि छैन। हामी पहाड तल गएनौं, त्यसैले उसले पढ्न सकेन। ऊ विवाह गर्न चाहँदैन र हामीसँगै बस्छ।”
यसबारे गंगिरेड्डीले भने, “म केटी पहाडमा आएमा मात्र विवाह गर्नेछु, म तल झर्ने छैन।”
बुबा रेड्डी र छोरा गंगिरेड्डी पहाडको फेदमा रहेको वन क्षेत्रमा अवस्थित गुब्बला मङ्गम्मा मन्दिरसम्म मात्र जान्छन्।
गंगीरेड्डीले बीबीसीलाई भने – उनी आफ्नो जीवनमा कहिल्यै त्यो मन्दिरभन्दा बाहिर गएका छैनन्।
उनले भने, “हामी मन्दिरसम्म मात्र जान्छौं, हामी तल जाँदैनौं। हामी कुनै कामको लागि तल जाँदैनौं।”
कवडीगुण्डला पञ्चायत अन्तर्गतको आदिवासी पुनर्वास बस्तीका पञ्चायत सचिव मोतीलालले बीबीसीलाई बताएअनुसार सरकारले उनीहरूलाई आधार र रासन कार्ड दिन खोजेको थियो तर दुवैले स्वीकार गर्न अस्वीकार गरे।
“ती कार्डहरूको लागि फोटो चाहिन्छ र हामीलाई तल आउन भनियो। हामी तल गएनौं। हामीलाई ती कार्डहरू चाहिँदैनथे, त्यसैले बुबा र मैले ती लिएनौं,” गंगिरेड्डीले बीबीसीलाई भने।
यसैबीच, लक्ष्मीले आफ्नी छोरीलाई भेट्न तल गएको बताउँछिन्।
उनले भनिन्, “म मेरी छोरीलाई भेट्न पहाडबाट ओर्लिरहन्छु। म गोगुलपुडी कोलोनीमा रहेका मेरा आफन्तहरूलाई पनि भेट्न जान्छु। जब मैले मेरो फोटो खिचेँ, मलाई त्यो कोलोनीको ठेगानामा आधार कार्ड र रासन कार्ड दिइयो। कहिलेकाहीँ म रासन लिन पहाडबाट तल आउँछु। तर मेरो छोरा र मेरो श्रीमान् कतै जाँदैनन्। तिनीहरू त्यो मन्दिरभन्दा बाहिर जाँदैनन्, जबकि म आउ-जाउ गरिरहेकी हुन्छु।”
पहाडको फेदमा रहेको गुब्बला मङ्गम्मा मन्दिरबाट पाँच किलोमिटर टाढा बनेको बस्तीमा उनको परिवार किन सरेन भनेर सोध्दा लक्ष्मीले भनिन्, “मेरो श्रीमान चाहनुहुन्नथ्यो। मैले उनलाई जान भनेँ, तर उनले सुनेनन्। यदि उनी सहमत भएको भए, हामी तल आउँथ्यौं। हाम्रो छोरा पनि जान चाहँदैन, त्यसैले हामी यहीँ बसिरहेका छौं।”
लक्ष्मीले भनिन् – उनका श्रीमानले भन्छन् कि उनी यही जंगलमा जन्मेका हुन् र यहीँ मर्नेछन् र तल जाने छैनन्।
जब बीबीसी टोली जंगलमा रहेको घरमा पुग्यो, रेड्डीया उनीहरूलाई भेट्न चाहेनन् बरू त्यहाँबाट निस्किए।
यसबारे सोध्दा लक्ष्मीले भनिन् – उनका श्रीमान, जो आफ्नो जीवनमा कहिल्यै पहाडबाट तल झरेका थिएनन्, अब उनलाई कुनै अधिकारी आएर तल झार्न बाध्य पार्ने डर छ।
लक्ष्मी भन्छिन् – यही डरले गर्दा रेड्डीया दिनभरि घर आउँदैनन्, उनी सूर्यास्त पछि मात्र घर पुग्छन्।
यो परिवार विगत पच्चीस वर्षदेखि जंगलमा एक्लै बस्दै आएको छ। यो तथ्य हालै मात्र प्रकाशमा आएको छ।
यसपछि, प्रशासनसँगै विगत केही दिनदेखि एक वा दुई मिडिया च्यानलहरू पनि त्यो वन क्षेत्रमा आउन थालेका छन्।
लक्ष्मी भन्छिन्, “मानिसहरू आउँदैछन्… मानिसहरूलाई देखेर ऊ डरायो र भाग्यो। ऊ रातमा आउँछ। उसलाई डर छ कि तिनीहरूले उसलाई तल झारिदिनेछन् र उसलाई केही गर्नेछन्। अब, यदि उसले जंगलमा कसैलाई देख्यो भने, उसले डरले ढुङ्गा हान्छ।”
